Кәсіпкерлер: шенеунік шағын бизнесті білмейді

29 мамырда Қазақстан, Ресей және Беларусь басшылары Еуразия экономикалық одағын құру туралы шартқа қол қойды. Ал экономикалық одақ дегеніміздің өзі бәсекелестік. Бұған қазақ кәсіпкері дайын ба? Алпауыт Ресеймен қалай бәсекелесеміз? Ауқымды нарықта жұтылып кетпейміз бе?
«Жас қазақ» ­конференциясында ­«Дидар Барыс» өндіріс орнының директоры Бегалы Мырзабеков, «Dual SP» кәсіпорнының басшысы Сәрсембай Әлімов, «Алау» ЖШС директоры Құрманғали Ашанұлы, «ТемірКаркас» өндіріс орнының директоры Қайдар Байтұсов және шетелдік кәсіпкерлер Тайфун Атылыр мен Әлизада Рашад бұл тараптағы ойын ортаға салды.

Жас қазақ: Еуразиялық одақ отандық шағын және орта бизнеске қаншалықты тиімді, қалай ойлайсыздар?
Сәрсембай Әлімов: «Көш жүре түзеледі» дейді ғой. Қазақ кәсіпкері қазіргі заманның талабына бейімделетіндей болды. Нарықты меңгерді. Иә, мемлекет тарапынан көмек қажет. Алайда біз мемлекетке не беріп отырмыз? Біздің шығарып жатқан тауар нарықта сұранысқа ие ме, жоқ па? Меніңше, бізге алдымен осы мәселеге үңілген жөн. Қазақ кәсіпкері Қазақ­станға керек затты шы­ғарғаны абзал. Мысалға, мен құрылыс саласында жүрмін бе, ендеше отандық құрылыс нарығына қажетті дүниені шығара білуім керек. Бұл қолымнан келмесе, үкіметті, билікті кінәлаған орынсыз…
Қайдар Байтұсов: Бәлкім, сіз басқа әлемде өмір сүріп жатқан боларсыз, Сәрсембай мырза. Сізді қайдам, өз басым үкіметтің кәсіпкерге көрсетіп жатқан көмегін ауқымды деп айта алмаймын.
Сәрсембай Әлімов: Жарайды, солай-ақ делік. Алайда сіз мемлекетке не беріп отырсыз, соны айтыңызшы? Нарықта сұранысқа ие қандай өнім өндіріп отырсыз?
Қайдар Байтұсов: Біріншіден, шағын-орта кәсіпте жүргендіктен, бұл тараптағы үкіметтің кемшіліктерін көру және сол туралы айту менің міндетім. Қазір үкімет тарапынан кәсіпкерге жасалып отырған жеңілдік жоқтың қасы. Мысалға электр қуатын алайық. Монополистер 1 киловатт электр қуатымен қамтамасыз ету үшін 68 мың теңге сұрайды. Ал маған айына 100 киловатт керек. Ендеше, мен бір айда 6 млн 800 мың теңгеге шығындаламын. Мұндай жағдайда өндірістің дамуы мүмкін бе? Бізде қазір қандай өндіріс бар? Қазақстанда құрылыс саласы ғана қарқынды дамуда. Ал жеңіл өнеркәсіптің жағдайы мүшкіл. Ал сіз айтқан менің кәсібім қандай? Мен Ресейден темір сым алдырамын да, құрылысқа қажетті шеге, сым, тор сияқты ұсақ-түйек дүниелер жасаймын. Бізде 1 тонна темірдің бағасы 140 мың теңге. Бұдан құрылысқа қажетті арқалық пен бағана жасалады. Мұны дайындау құны Қазақстанда 90 мың теңге тұрады. Темірдің бағасы мен дайындау жұмысын қоса алғанда 230 мың теңгеге айналады. Ал орыстар дәл мұндай өнімді бізге 350 мың теңгеден саудалайды. Үйдің төбесіне жабатын тақтайдың тоннасы бізде 150 мың теңге. Дәл осы панелді Ресейден әкелсек, бес есе қымбатқа айналады. Себебі тасымалы қымбат. Бізде жолдың бір шақырымы 1 ­доллар, оларда 5 доллар деп бағаланады. Ең қызығы, қазіргі Үдемелі индустриалды-инновациялық-даму бағдарламасына жауапты адамдар Қазақстанда құрылысқа қажетті осындай азын-аулақ дүние дайындалатынын білмейді.
Құрманғали Ашанұлы: Шағын және орта кәсіп негізінен қызмет көрсету саласымен шектеліп отырғаны рас. Бірақ бұған қазақ кәсіпкері кінәлі емес. Қазіргі Қазақстан экономикасының өзі қалай дамып жатыр? Сайып келгенде, мемлекет қалай дамиды, біз солай жығыламыз. Қазақстанда жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 83 пайызы шикізат. Шағын орта бизнестің (ШОБ) мұндағы үлесі 17 пайызға да жетпейді. Осыдан 20 жыл бұрын ШОБ-тың үлесі 20 пайыз тұғын. Өкініштісі, біздің шенеуніктер шағын бизнестің жағдайын білмейді.
Қайдар Байтұсов: Бізде қарқынды дамыған құрылыс нарығының өзі Ресейге тәуелді. Айталық, сіз үй салдыңыз. Осы үйге қажетті құрылыс материалының ішіндегі құм, қиыршық тас пен цемент қана қазақстандық өнім. Сайып келгенде, отандық құрылыс материалының осы үйдегі үлесі 10 пайызға да жетпейді. Егер ертеңгі күні Ресейдің құрылыс нарығындағы алпауыт компаниялар Қазақстанға кірсе олар осы азғантай үлестің өзін жұтып қояды. Мен бұл арада өз салама қатысты айтып отырмын. Егер құрылысқа қажетті материалдың 70 пайызы өзімізден өндірілсе, мен ресейлік кәсіпкермен серіктесіп жұмыс істеуге қорықпас едім.
Жас қазақ: Осы одақтың аясында болашақта бірлескен кәсіпорындар құрылуы мүмкін дейді…
Бегалы Мырзабеков: Меніңше, бұдан бұрын қазақстандық өнімнің жарнамасын жасауды дұрыс жолға қойған жөн сияқты. Неге дейсіз ғой? Менің бір досым бар. Қазір шұлық шығарып жатыр. Осы мақсатта Оңтүстік Кореядан 300 мың доллар тұратын құрылғыны алып келді. Жібін алдыртты. Алғаш 10 мың дана шығарды. Бірақ өтпейді… «Халық алмайды» дейді. Қазір «сапасы нашар шығар» деп, шетелден сапалы жіп алдыртып жатыр. Өз басым мұнысынан әлдене өнеріне күмәнім бар.
Жас қазақ: Дәл қазіргі жағдайда қазақстандық кәсіпкердің Ресей нарығына өтуі, көрші елдің нарығына ішінара болса да кіруі мүмкін бе?
Сәрсембай Әлімов: Ресейден қорқудың қажеті жоқ. Иә, халқының саны басым, жері үлкен. Алайда эконо­микалық дамуы жағынан бізден асып бара жатқан дәнеңесі жоқ. Сосын Қайдар мырза, мен сіздің «құрылыс нарығындағы Қазақстан үлесі мардымсыз» деген сөзіңізбен келіспеймін. Мысалға, біздің зауыт құрылысқа қажетті біраз дүние өндіреді. Бастысы – сұраныс бар. Қазір үкіметтен дәл мұндай зауытты Ақтөбе мен Қызылжардан ашу туралы ұсыныс түсіп жатыр.
Құрманғали Ашанұлы: ­Алдымен, кім қорқып отыр соны айтыңызшы?
Бегалы Мырзабеков:Бастамаңыз оң болсын, Сәрсембай мырза. Шын көңілден тілектеспін. Бірақ өз өмірімде мұндай зауыт ашқан жігіттердің талайын көрдім. Көпшілігі жабылып тынды. Құдай бетін ары қылсын, бірақ енді бір-екі жылдан сіздің зауыттың жабылып қалуы ғажап емес.
Тайфун Атылыр: Қазақстан қазіргі түркі елдерінің ішіндегі ең бай ел. Алайда сіздің елдің қазіргі жағдайы 1980 жылғы Түркияға ұқсайды. Ол кезгі Түркия экономикасы да шетелге тәуелді еді. Қазіргі күні Түркия ЖІӨ-нің көрсеткіші бойынша әлемде 16-орын алады. Ең бастысы, бастапқы кезеңде бизнес­ке мемлекет көмегі керек. Мысалға, сіздерде түрік дүкендері бар. Түркия осы дүкендерді жалға алу құнының 70 пайызын өз мойнына алады. Сосын біздің ел жергілікті кәсіпкер тауарын шетелге шығарса, қосымша құн салығының шамамен 20 пайызын қайтарып береді.
Әлизада Рашад: Ең бастысы, өз өніміңді өндіру керек. Сонда ақша да далаға кетпейді.
Қайдар Байтұсов: Әрине, сіздерге бұлай айту оңай. Менің білуімше, бір зауыттың тұрақты жұмыс істеуі үшін 50 млн халық керек. Бұл – арық. Түркияда қанша халық тұратын мен айтпай-ақ білесіз ғой.
Әлизада Рашад: Мен түрік емес, әзірбайжанмын. Бізде 8 млн халық тұрады. Ал Алматының кез келген дүкеніне кірсеңіз, біздің елдің – компоты мен тосабын, шарабы мен шайын, тауықтан жасалған тағамның түр-түрін көресіз. Ал Әзірбайжанда теңгеден басқа, Қазақстанға қатысты дүние көргем жоқ.

Пікір үстеу

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған